100 lat Harcerstwa Polskiego ZHP

  Harcerstwo powstało na bazie skautingu rozwijającego się na ziemiach polskich pod zaborami w początkach XX w. Proces unifikacji polskiego mchu skautowego zapoczątkował rok 1916. 1 i 2 XI odbył się zjazd zjednoczeniowy, który powołał do życia jedną organizację - Związek Harcerstwa Polskiego.
Według spisu ZHP, przeprowadzonego wiosną 1920, na terenie Rzeczypospolitej działały 523 drużyny męskie i 203 żeńskie, skupiające w swych szeregach 33 182 harcerzy i harcerek. Skauci zaciągali się ochoczo do formacji polskich już podczas I wojny światowej. Stanowili ponad 25% stanu osobowego 2 i 3 ppLeg., licznie reprezentowani byli w I Korpusie gen. Dowbora-Muśnickiego. Brali udział w obronie Lwowa przed Ukraińcami w 1918; trzy kompanie harcerskie uczestniczyły w rozbrajaniu Niemców w Warszawie w XI 1918. Bolszewicy uznali skauting za szkołę wychowania burżuazyjnego i nakazali bezwzględną likwidację drużyn skautowych na terenach przez Armię Czerwoną. Wielu polskich harcerzy aresztowano i rozstrzelano. W połowie 1919 na froncie polsko-sowieckim weszła do walki tzw. grupa harcerska sformowana w sile trzech kompanii przez d-cę 2 DPLeg., gen. B. Roję. Gdy w czasie drugiej ofensywy Tuchaczewskiego wojska polskie rozpoczęły odwrót na Białorusi, władze ZHP zadeklarowały mobilizację 30 tys. harcerzy do obrony kraju. 7 VII 1920 całą organizację postawiono w stan pogotowia wojennego. 12 W podjęto decyzję o mobilizacji harcerstwa. Harcerze z obszaru byłej „Kongresówki" otrzymali rozkaz zameldowania się 17 VII o godz. 11:00 w Inspektoracie Armii Ochotniczej przy al. Szucha w Warszawie. Mieli przybyć umundurowani i zorganizowani w oddziały, pod dowództwem osób wyznaczonych przez władze harcerskie. Drużyny wielkopolskie, pomorskie, małopolskie i śląskie zostały zwolnione z obowiązku przybycia do stolicy. Na ich bazie formowano oddziały wartownicze, które luzowały pełniące służbę na tylach oddziały regularne, umożliwiając wysyłanie ich na front. Nie przybyły też chorągwie z brzeska i lubelska, znajdujące się już w strefie walk. Chorągiew wileńska sformowała Wileński Batalion Harcerski, który wycofał się wraz z oddziałami 1 A. Do Warszawy ściągnęło łącznie ponad 6 tys. harcerzy. Większość z nich wcielono do ochotniczych pułków piechoty. W VIII 1920 r. w oddziałach frontowych walczyło ponad 9 tys. harcerzy. Służyli głównie w szeregach: 201, 205,232,236,240 pp ochotniczej, 8 pap i dwóch półbatalionach Straży Granicznej. Stanowili część załóg pociągów pancernych „Podhalanin" i „Harcerz". Harcerze wielokrotnie wyróżnili się w walkach. Złożony w większości z harcerzy, batalion 201 pp otrzymał specjalną pochwałę od gen. Hallera. Batalion 236 pp ochotniczej wsławił się uporczywą obroną Ossowa na przedpolach Warszawy. Wielu harcerzy służyło w batalionie kpt. Bolesława Zajączkowskiego, który zginął pod Zadwórzem, broniąc dostępu do Lwowa. Grupa 128 harcerzy walczyła w obronie Płocka. Duże zasługi oddali harcerze w służbie wywiadowczej, gdzie mogli spożytkować umiejętności wyćwiczone podczas zajęć w drużynach skryte poruszanie się w terenie, dobra orientacja, praca z mapą itp. Pierwsza harcerska jednostka wywiadowcza powstała już w I 1919 r., po opuszczeniu Wilna przez oddziały polskiej samoobrony. Miejscowa POW sformowała wówczas oddział wywiadowczy, złożony niemal wyłącznie z harcerek. Zbierały one informacje o oddziałach Armii Czerwonej, stacjonujących na terenie Wileńszczyzny. Latem 1920 r. przy Naczelnym Dowództwie oraz d-twach armii i Frontów utworzono osiem wywiadowczych oddziałów harcerskich. Największy, zorganizowany przez dh. Henryka Glassa, liczył około dwustu harcerzy i harcerek. Oddział działał po obu stronach frontu, jego członkowie po kilkanaście razy przekraczali linię frontu, przenosząc rozkazy i meldunki. Harcerze dostarczali cennych informacji o transportach kolejowych, ruchach wojsk sowieckich, uzbrojeniu i nastrojach czerwonoarmistów. Latem 1920 roku około 15 tys. harcerzy i harcerek pełniło służbę pomocniczą w charakterze kurierów, gońców, sanitariuszy, telefonistów itp. Harcerki pracowały także w szpitalach wojskowych, kantynach, gospodach żołnierskich, czołówkach sanitarnych, zajmowały się kolportażem prasy, odezw, broszur propagandowych, wysyłką paczek na front. Harcerki łódzkie zorganizowały samodzielny harcerski szpital polowy. W celu roztoczenia opieki materialnej i moralnej nad żołnierzem-harcerzem, przy d-twie Frontu Północnego utworzono 28 VIII Inspektorat Harcerski. Zabiegano, aby skauci pozostali wierni idei harcerskiej, harcerskiemu prawu i przyrzeczeniu i nie dali się „zdeprawować" przez wojnę. Wysiłek wojenny podjęty latem 1920 roku spopularyzował harcerstwo w szerokich kręgach społeczeństwa. Pisała o nich prasa, a przyjęcie do drużyny harcerskiej zaczęto uważać za zaszczyt. Wojciech Kossak poświęcił harcerzom broniącym Ojczyzny znany obraz „Straż nad Wisłą".
 
„Leksykon Wojny Polsko-Rosyjskiej 1919-1920" Janusz Odziemkowski